Piętnaste documenta w Kassel są przede wszystkim wydarzeniem radykalnie włączającym peryferia w jedno z istotnych centrów obiegu sztuki współczesnej. Konsekwentnie kierują uwagę poza Globalną Północ. To fala tsunami, przy której wcześniejsze głośne wystawy o podobnych dążeniach wydają się zaledwie kapiącym kranem. 

 

W Kassel mamy okazję przyjrzeć się między innymi problemom ze ślimakami na Tajwanie, historią własności ziemi w Libanie, uzbeckim rytuałom, feminizmowi w Algierii, symbiotycznej współpracy pomiędzy jakami a rolnikami w Tybecie czy historii miasteczka Bahçesaray (Müküs) we wschodniej Anatolii. Serio, o podejmowanych tam tematach niewiele wiedzą pewnie nawet najbardziej kosmopolityczni europejscy intelektualiści. 

Orzeźwiającą moc takiego podejścia wobec zachodniej widowni pokazuje instalacja Nest collective “Return to Sender – Delivery Details”. Na trawnik przed pałacową oranżerią wróciło to, co wysyła do Afryki Globalna Północ: wyroby elektroniczne, plastikowe i tekstylne, sprasowane do potężnych sześcianów. Wyświetlany w pawilonie z blachy i szmat film przybliża zjawisko zasypywanie tego kontynentu odzieżą używaną - od skali stojącego za tym amerykańskiego lobbingu, przez zanik przemysłu tekstylnego w tych krajach do jego psychologicznych konsekwencji. 

 

3 d15 Karlswiese Karlsaue The Nest Collective Kassel 2022 Foto Nils Klinger 018documenta fifteen: The Nest Collective, Return To Sender, 2022, widok instalacji, Karlswiese (Karlsaue), Kassel, June 14 2022, fot. Nils Klinger

 


Najobszerniejszą prezentacją z Europy jest przygotowana OFF-Biennale Budapest sekcja “Roma MOMA”. To jakby szkic programu instytucji niemożliwej - bo taką, z wielu powodów na długo pozostanie romskie muzeum sztuki nowoczesnej. Nie brakuje też prac bardziej poetyckich - chociażby ”Tropic Story” ikkibawiKrrr fotografie zarośniętej roślinnością umocnień, które pozostały po toczonych w Korei w czasie II wojny światowej bardzo ciężkich walkach, o których w Europie, jak się wydaje, mało kto pamięta.  

Fala kontrowersji osiągnęła apogeum, kiedy okazało się, że mural indonezyjskiego kolektywu Taring Padi zawiera postać z pejsami i insygniami SS, a także świnię w hełmie Mossadu 

Przy tak ustawionej perspektywie trudno się dziwić spokojnej, wręcz asertywnej reakcji kuratorów na oskarżenia o antysemityzm, które jeszcze przed otwarciem przeniosły gazetowe teksty o documentach ze stron kulturalnych na polityczne. Przypomnijmy, że problemy pojawiły się po doniesieniach, że kilku artystów popiera propalestyński ruch sankcji skierowany przeciwko Izraelowi BDS (choć nie było to przedmiotem prac). Fala kontrowersji osiągnęła apogeum, kiedy okazało się, że mural indonezyjskiego kolektywu Taring Padi zawiera postać z pejsami i insygniami SS, a także świnię w hełmie Mossadu. Kuratorzy ostatecznie przeprosili, mural zniknął, co też spotkało się z oskarżeniami o cenzurę. Cała ta sytuacja dużo mówi o obecnej edycji - które konfrontuje ze sobą bardzo różne wrażliwości i historyczne bagaże.

Skandal antysemicki jest też zaskakującym nawiązaniem do historii tego wydarzenia. W ubiegłym roku Deutsches Historisches Museum pokazało wystawę o historii documentów jako instytucji polityki kulturalnej. Research muzealników ujawnił między innymi, że wśród organizatorów pierwszych edycji były nie tylko osoby z nazistowską przeszłością, ale wręcz zbrodniarze wojenni - a artyści żydowscy byli z nich rugowani. Do doczytania i rozważenia.

 

2 d15 Stadtmuseum FAFSWAG Kassel 2022 Foto Nils Klinger 21documenta fifiteen: FAFSWAG, Whãnau Wall (Portraits), niedatowane, widok instalacji, Stadtmuseum, Kassel, June 13, 2022, fot. Nils Klinger) 

 

Decumenta emancypacji, documenta współpracy

Jeśli jak mnie przed podróżą przenika Was niepokój, że tegoroczna wystawa w Kassel okaże się nudna i dydaktyczna w swoim pozaeuropejskim spojrzeniu, bez obaw - jest odświeżająco emancypacyjna i radykalnie wolnościowa. Zaproszeni przez ruangrupę artyści to przede wszystkim ruchy oddolne, często działające w środowiskach materialnego niedostatku. Zajmują się sztuką na własnych zasadach i raczej pozostawały dotąd na marginesach obiegu artystycznego. Dotąd w społecznościach po prostu robili swoje - czy to na Haiti, Filipinach, w Mali czy Kongo. Teraz zostali zaproszeni ze włączyć do swojej praktyki udział w documentach, na ich zasadach. 

Zaproszeni przez ruangrupę artyści to przede wszystkim ruchy oddolne, często działające w środowiskach materialnego niedostatku 

Są w tym spójni i organizacyjnie, i artystycznie. Widać to w projekcie “deska to twój bilet na documenta” adresowanym do skejterów, ale też w salach przypominających bardziej warsztaty, sale spotkań lub archiwa niż typową wystawę. Tak właśnie ma być. Vougująca nowozelandzka młodzież z kolektywu Fafswag, filmy akcji studia Wakaliga Uganda czy przestrzeń zabawy dla dzieci RURUKIDS, żeby wymienić tylko kilka przykładów, pokazują europejskiej publiczności potencjał równościowej, dalekiej od perfekcjonizmu działalności artystycznej.

 

d15 St Kunigundis Atis Rezistans Ghetto Biennale Ghetto Gucci 2022 Foto Frank Sperling 4documenta fifiteen: Atis Rezistans | Ghetto Biennale, Ghetto Gucci, Performance, St. Kunigundis, Kassel, June 17, 2022, fot. Frank Sperling
 

Trudno oprzeć się myśli, że w Polsce taka wystawa skończyłaby się wyścigiem prokuratury i fundamentalistycznych polityków 

Jeżeli przybywamy z polskiego piekiełka, szczególnie wrażenie robi Ghetto Biennale haitańskiego kolektywu Atiz Rezistans. To spektakularny kolaż jarmarcznej kultury popularnej, voodoo, upcyclingu odpadów i opowieści o karaibskiej tożsamości śmiało podejmujących grę z elementami wystroju kościoła chrześcijańskiego - bowiem tak, jesteśmy w kościele św. Kunegundy. Trudno oprzeć się myśli, że w Polsce taka wystawa skończyłaby się wyścigiem prokuratury i fundamentalistycznych polityków, kto ją pierwszy zamknie, potępi lub zdemoluje, a medialny skandal wstrząsnąłby krajem mocniej trzęsienia ziemi Karaibami. Dla stęsknionych za nieskrępowaną klerykalizmem wolnością wyrazu pozycja obowiązkowa. 

d15 Fridericianum RURUKIDS Kassel 2022 Foto Nicoals Wefers 001documenta fifteen: RURUKIDS, 2022, workshop with Bellina Erby and Wajukuu Art Project, Fridericianum, Kassel, June 14, 2022, photo: Nicolas Wefers

 

Piętnasta edycja documenta to jednak nie tylko zmiana perspektywy, to także możliwie pozbawiona sztywnej struktury, pełna szacunku współpraca. Bo na kuratorowaniu przez kolektyw się nie skończyło. Ten kolektyw (ruangrupa) zdelegował też decydowanie o kształcie wydarzenia na tzw. madżlisy - grupy współpracy artystów spokrewnionych tematycznie lub warsztatowo, którzy mogli zapraszać innych i decydować, co konkretnie pokazać i na co wydać budżet. Szach-mat! Niewykluczone, że jeśli sztuka ma wciąż jeszcze kogokolwiek elektryzować, musi być zupełnie inna niż ta, którą kapitalistyczny art world zdążył przeżuć i oswoić. Czyli taka, jak na tegorocznych documentach.   

 

Organizacyjnie: Nie wierzcie Andzie Rottenberg, że da się to obejrzeć w jeden dzień. Prace są prezentowane w ponad trzydziestu rozproszonych przestrzennie lokalizacjach,  rezerwujcie co najmniej trzy dni!

 

documenta fifteen, Kassel, do 25 września 2022

-

Anna van Doesburg – krytyczka i historyczka sztuki, malkontentka, stypendystka Uniwersytetu Ziemi Ognistej, Antarktydy i Wysp Południowego Atlantyku.

 

Patronite