Ten dom jest magnetyczny – mówi Katarzyna Rotkiewicz-Szumska o miejscu, które stało się nie tylko jej domem, ale też przestrzenią pracy Teatru Cinema i spotkań artystów z różnych stron świata. W rozmowie z Joanną Glinkowską opowiada o zdarzeniach, które zmieniały bieg jej życia, fascynacji teatrem Piny Bausch, porzuceniu malarstwa i powrocie do niego.

 

 

Joanna Glinkowska: Spotkałyśmy się w Michałowicach, w Teatrze Cinema, położonym tuż przy karkonoskich szlakach, ale może warto zacząć od tego, że to nie są twoje rodzinne strony. Jesteś z drugiego końca Polski...

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska: Urodziłam się w Szczecinie, z czego jestem bardzo dumna. Uwielbiam to miasto. Ale na studia wyjechałam do Gdańska, w Szczecinie jeszcze nie było wtedy akademii sztuki. Z Wybrzeżem jestem związana rodzinnie, babcia była Kaszubką, mama jest Gdynianką.

 

 

Wiem, że to jest długa historia, ale opowiedz, jak to się stało, że znaleźliście się tutaj.

Miałam bliską koleżankę, szczeciniankę, która wyjechała do Krakowa na studia. Wyszła za mąż za aktora i reżysera związanego z Teatrem STU. Często ich odwiedzaliśmy. To były nasze pierwsze kontakty ze środowiskiem teatralnym, wtedy jeszcze jedynie towarzyskie, ale oczywiście oglądaliśmy też spektakle. I po kilku latach, tu zrobię przeskok, Zbyszek zaprojektował scenografię do jednego ze spektakli Jerzego Zonia, który również wywodził się ze STU, a później założył działający do dziś Teatr KTO. Myślę, że to był zalążek naszego późniejszego, trwałego związku z teatrem.

 

 

Ziarno zostało zasiane.

Tak. Jerzy Zoń został potem dyrektorem Teatru Norwida w Jeleniej Górze, gdzie Zbyszek dostał propozycję zrobienia scenografii, a wkrótce potem wyreżyserowania spektaklu. Mieszkaliśmy jeszcze wtedy w Gdańsku. W momencie, kiedy dostał propozycję zrobienia swojego pierwszego spektaklu, a przecież nie był reżyserem.... to teraz muszę cofnąć się do naszych czasów studenckich.

 

 

Ale suspens, no dobrze!

Na studiach wpadło nam w ręce pismo „Graphis”, w którym był ogłoszony międzynarodowy konkurs na plakat. Zadanie nietypowe, bo plakat miał dotyczyć stulecia ZOO w Wuppertalu. Zbyszkowi bardzo temat się spodobał. Wysłał plakat i wygrał konkurs. Drugie miejsce zajął Jan Lenica, który nadesłał swój plakat z Paryża, trzecie nasz przyjaciel ze studiów, Jacek Staniszewski. Polacy zdominowali ten konkurs. I od tego momentu zaczęły się nasze bliskie związki z Wuppertalem.

 

 

Można powiedzieć, że przez przypadek...

Wszystko się zaczęło od wygranego konkursu. I od naszych kontaktów z człowiekiem, który był szefem biura prasowego miasta. Zaprzyjaźniliśmy się. Dostaliśmy propozycję przygotowania wystawy naszej twórczości w Von der Heydt-Museum, po której rozpoczęliśmy współpracę z Galerie Epikur. Nasze kontakty z Wuppertalem zaczęły się zacieśniać. W pewnym momencie stał się miastem bardzo nam bliskim, w którym spędzaliśmy sporo czasu, kiedy tylko była taka możliwość. Wiadomo, że w czasach PRL-u o paszporty trzeba się było starać, wyjazdy nie były takie proste.

 

Widok wystawy, niebieskie światło, obrazy przedstwiajace kwiaty oraz portety, w tle duże obrazy stanowiące tło dla mniejszych, brązowe, czarno niebieski kolory

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, „Brudne róże”, DOMIE, 2023, fot. archiwum prywatne.

 

 

 

I wy dostawaliście paszporty, możliwość wyjazdu, uzasadnioną celem wystawy na przykład?

Na przykład wystawy czy konkursu. Po powrocie paszporty zdawało się do Urzędu Paszportowego. Przy kolejnym wyjeździe trzeba było całą tę formalną drogę przechodzić od początku. Łącznie ze staniem w długich kolejkach, w naszym przypadku przed Ambasadą Niemiecką w Warszawie.

 

 

 

      Tak się rozpoczęła nasza przygoda z Piną Bausch, o której wtedy w Polsce jeszcze niewiele było wiadomo, i która nawet w Niemczech dopiero przebijała się przez oporne środowisko

 

 

 

Z Wuppertalem jest związana wasza historia pogłębiania zainteresowania teatrem. Również przez przypadkowe spotkanie z pewną kobietą... Mogłabyś o tym opowiedzieć?

Tak, chętnie to opowiadam, bo zawsze wtedy uświadamiam sobie, jak bardzo przypadki mogą kierować naszym życiem. Chociaż mówi się, że przypadków nie ma...

Oczywiście wtedy wyjazdy na zachód były atrakcyjne dla wszystkich zza Żelaznej Kurtyny, a dla nas w dużej mierze ze względu na dostęp do muzyki, do płyt, do sztuki współczesnej. Zachodnie sklepy z płytami to było coś cudownego. Spędzaliśmy w nich wiele godzin. No i właśnie w jednym z takich sklepów w Wuppertalu poznaliśmy przypadkowo dziewczynę, która mi pomogła, bo nie znałam niemieckiego. Okazało się, że ma polskie korzenie, więc rozmowa potoczyła się wartko. Była to Dominique Duszynski, tancerka. Zaprosiła nas na próbę. Poszliśmy jeszcze tego samego wieczoru. Próba odbywała się w zaadoptowanym opuszczony kinie. Okazało się, że jest to próba spektaklu „Kontakthof” zespołu Piny Bausch. Tak się rozpoczęła nasza przygoda z Piną Bausch, o której wtedy w Polsce jeszcze niewiele było wiadomo, i która nawet w Niemczech dopiero przebijała się przez oporne środowisko. Dla nas od pierwszego kontaktu była objawieniem!

 

Mężczyzna i kobieta w ciemnych płaszczach stoją na pokładzie statku, w tle morze

 

Ze Zbigniewem Szumskim, molo w Sopocie, ok. 2005, fot. archiwum prywatne.

 

 

To było coś innego niż to, z czym się stykaliście w Polsce w teatrze? Bo wspomniałaś też, że, delikatnie mówiąc, nie jesteście, czy nie byliście wcześniej fanami teatru.

Rzadko bywaliśmy w teatrze repertuarowym. Ciekawiły nas pobocza, coś co nie jest mainstreamem. Oczywiście Tadeusz Kantor. Mieliśmy szczęście zobaczyć kilka jego spektakli, między innymi „Wielopole, Wielopole” w Hali Stoczni Gdańskiej, która potem spłonęła. Oglądaliśmy spektakle STU, bywaliśmy na Teatrze Ósmego Dnia. Z czasów szczecińskich pozostały mi w pamięci sceny ze spektakli Pantomimy Tomaszewskiego, która dość często do nas przyjeżdżała.

 

 

 

       (...) połowa ostentacyjnie wyszła, trzaskając krzesłami, gwiżdżąc, rzucając jakieś przedmioty na scenę

 

 

 

To musiało być niesamowite obserwować z bliska początki Piny Bausch!

Widzieliśmy wiele jej spektakli, i to po wiele razy. Nazareth Panadero i Janusz Subicz, tancerze z zespołu, z którymi się zaprzyjaźniliśmy, zabierali nas ze sobą w teatralne podróże. Waletowaliśmy po hotelach, w których udostępniali nam swój pokój, czy jedno łóżko. Cudowna partyzantka! W Teatrze Miejskim w Bremie pokazywali „Bandoneon”. Publiczność w trakcie spektaklu podzieliła się radykalnie. Mniej więcej połowa ostentacyjnie wyszła, trzaskając krzesłami, gwiżdżąc, rzucając jakieś przedmioty na scenę. A druga połowa, w której i my oczywiście byliśmy, nagrodziła spektakl szaleńczymi brawami.

 

Spektakle Piny Bausch ukształtowały nasze widzenie teatru, otworzyły wyobraźnię, pokazały, w jaki sposób można pracować z aktorami. To nie mogło nie zburzyć naszego status quo, nie zmusić nas do wyjścia poza sztuki wizualne, grafikę, malarstwo. Zwłaszcza u Zbyszka trafiło na podatny grunt, jest bardzo wszechstronnym artystą. I gdy dostał propozycję zrobienia pierwszego spektaklu, to był już gotowy do takiego wyzwania. Miał swoją wizję, która była „zainfekowana” przez Pinę Bausch, ale była też przefiltrowana przez jego własną wyobraźnię, wrażliwość, intuicję.

 

Kobieta w średnim wieku, w różowej sukience, leży na brzuchu na kozetce, obok figurka matki boskiej

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, fot. Jan Malinowski.

 

 

I wtedy nastąpił kolejny, dosyć radykalny, punkt zwrotny…

Praca nad spektaklem była intensywna, stopniowo zaczął się wyłaniać zespół, który doskonale się rozumiał. Czuliśmy silną potrzebę pójścia dalej drogą, na którą wstąpiliśmy razem podczas wspólnej pracy. Czwórka aktorów postanowiła odejść z Teatru Norwida. My zaczęliśmy myśleć o przeprowadzce. To była duża rewolucja tak w ich, jak i w naszym życiu.

 

 

Czyli już w momencie, kiedy Zbyszek dostał zaproszenie do wyreżyserowania spektaklu, myśleliście o założeniu teatru?

To zaczęło być oczywiste dopiero w trakcie realizacji spektaklu. No i tak, jak chcieliśmy, tak zrobiliśmy.

Nam łatwiej było wyprowadzić się z Gdańska niż związanym z Dolnym Śląskiem aktorom na Wybrzeże. Więc zaczęliśmy ze Zbyszkiem rozglądać się za jakimś miejscem. Podpytywaliśmy ludzi. Większość kierowała nas do Michałowic.

 

 

 

      Na szczęście ówczesny burmistrz Piechowic miał ambicję kultywowania przedwojennej tradycje kolonii artystycznych

 

 

 

 

Ciekawe czemu!

No właśnie, tu jest przecież mnóstwo pięknych miejscowości. Rejon Karkonoszy, gdzie się nie obejrzysz, jest piękny. Ale poszliśmy za tymi głosami i stanęliśmy do przetargu o jeden budynek w Michałowicach. Przegraliśmy go. Potem przegraliśmy drugi. Na szczęście ówczesny burmistrz Piechowic miał ambicję kultywowania przedwojennej tradycje kolonii artystycznych. Zachęcił nas do przystąpienia do kolejnego przetargu, który wygraliśmy. I tak staliśmy się posiadaczami tego naprawdę niezwykłego architektonicznie i historycznie obiektu.

 

Obraz przedstawia kompozycję artystyczną wykonaną na tkaninie, ukazującą postać na słoniu, obok dziwne zwierze. W tle góry i napis Michałowice

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, Zbigniew Szumski, „Kurtyna Teatru Cinema”, akryl na płótnie, fot. Alicja Kielan, 1992.

 

 

Jest niezwykły w ogromnej mierze również dzięki wam, dzięki temu, jak żyje i jakie historie opowiada poprzez wasze życie w nim. Czy to jest najstarszy dom w okolicy?

Jeden z najstarszych. To jest dom, który powstał w czasie, gdy zakładano Michałowice.

 

 

 

       (...) dom wybudowano prawdopodobnie w 1620 roku, czyli na samym początku planowania i zakładania osady. Z tego okresu przetrwało kilka domów

 

 

 

 

Przed chwilą przeczytałam w przewodniku, który tu leży, że Michałowice założyli czescy osadnicy w XVII wieku. A ten dom został zbudowany w 1688 roku.

Niedawno się okazało, że jeszcze wcześniej. Rok temu znajomy natknął się na dokumenty, z których wynika, że dom wybudowano prawdopodobnie w 1620 roku, czyli na samym początku planowania i zakładania osady. Z tego okresu przetrwało kilka domów. Wszystkie zmieniały się przez wieki. Każda epoka przynosiła coś nowego.

 

 

Jak się zmieniał wasz dom? Tutaj najpierw było schronisko, prawda?

Raczej była to gospoda, zajazd z wyszynkiem, z częścią gospodarczą, i może z jakimiś pokojami gościnnymi. Ta część, gdzie teraz jesteśmy, i którą zajmujemy rodzinnie, jest najstarsza. Widzieliśmy na rycinach, że w pomieszczeniach, w których mamy sypialnię i łazienkę nie było okien, tylko dwuskrzydłowe drewniane drzwi, przez które wrzucano siano. Ale gdy się ogląda stare ryciny, pierwotna bryła jest bardzo podobna do obecnej.

 

drewniany pokój, przy oknie figrki ułożone jedna na drugiej, dwa konie i postać ludzka

 

Michałowice 2026, fot. Joanna  Glinkowska.

 

 

 

Dzięki swojej funkcji jako gościniec, na dole dom ma dużą salę. Domyślam się, że dla was bardzo istotną, ze względu na pracę nad spektaklami.

To była sala restauracyjna, a my wykorzystujemy ją do pracy. Po to kupiliśmy ten dom, żeby był miejscem i do życia, i do pracy. Od początku wiedzieliśmy, że zamieszkamy tutaj razem, bo aktorzy stracą swoje mieszkania służbowe. I tak się stało. Przystosowaliśmy część pokoi, tak, aby każdy miał wydzielone, odrębne mieszkanie. Nie była to typowa komuna, w której wszystko robi się razem. Byliśmy już dorośli, a my nawet nieco starsi od aktorów. Każda rodzina chciała mieć swoją niezależność.

 

 

Mimo wszystko to dosyć nietypowa sytuacja, że dom rodzinny jest jednocześnie miejscem pracy. Miejscem, w którym bardzo dużo ludzi przebywa, również tymczasowo: artyści, z którymi współpracujecie, czy osoby, które przyjeżdżają wypocząć. Przyjeżdżają, wyjeżdżają. Jak ty się z tym masz? Jak to wpływa na ciebie, może też na twoją twórczość?

Przeprowadzka tutaj była wielką zmianą w naszym życiu. Po pierwsze, wyprowadzka z Gdańska. Po drugie, zmiana zawodu. Odłożyliśmy na bok sztuki plastyczne. Ja na kilka lat porzuciłam malarstwo, bo okazało się, że nie starcza mi już czasu na pracę twórczą, którą w Gdańsku zajmowałam się na co dzień. I wszystko zamieniliśmy na teatr, na uczenie się tworzenia teatru. Bez doświadczenia założyliśmy firmę, spółkę, co okazało się strzałem w płot. Szybko przekształciliśmy ją w stowarzyszenie. Gdy kupowaliśmy dom byłam w ciąży. Wiedzieliśmy więc, że trzeba się spieszyć z remontem.

 

 

Naprawdę dużo zmian!

A do tego tworzenie pierwszego spektaklu. I to było z tego wszystkiego najważniejsze. Pracowaliśmy cały czas. Ja przy tworzeniu scenografii.

 

 

Jaki był wasz pierwszy spektakl?

„Dong”, na bazie książki Edwarda Leara „Dong, co ma świecący nos” z ilustracjami Bohdana Butenki. To książka, na której nasze pokolenie się wychowało. Może nie była we wszystkich domach, ale w bardzo wielu, w tym w moim i Zbyszka. Pomyśleliśmy, żeby zrobić spektakl dla dzieci i pokazywać go w okolicznych szkołach, domach kultury, świetlicach.

 

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, fot. Jan Malinowski.

 

 


Czyli „Dong” był spektaklem dla dzieci?

Nie do końca. Rozrastał się cały czas, oprócz tekstów Leara, pojawiły się w nim teksty Zbyszka. To był spektakl w duchu purnonsensu [przyp. red. rodzaj niedorzecznego dowcipu] z różnymi intelektualnymi, słownymi haczykami, pułapkami. Był tak naprawdę spektaklem i dla dorosłych, i dla dzieci. Scenografia, bardzo bogata, była zainspirowana malarstwem Magritte'a. Przez pierwsze półtora roku graliśmy „Donga” tylko w najbliższej okolicy.

 

 

Okolicy Michałowic?

Okolicy Jeleniej Góry. Graliśmy w szkołach, domach kultury, nie myśląc o metropoliach, wielkich festiwalach. Ale jednocześnie zastanawialiśmy się, jak zdobyć fundusze na stworzenie kolejnego spektaklu. To, co zarabialiśmy na bieżąco wystarczało nam tylko na przeżycie. I wtedy pojawiła się możliwość złożenia wniosku o grant...

 

 

 

 

      Pisanie tego wniosku okazało się dosyć proste: wyrwałam kartkę z zeszytu w kratkę i na tej kartce napisaliśmy koncepcję spektaklu i kosztorys. Kartkę wysłaliśmy pocztą do Fundacji Batorego

 

 

 

 

W tym całym posttransformacyjnym chaosie, jak wspomniałaś mi wczoraj, instytucjonalna kultura kształtowała się na nowo, zasady działania nie były ugruntowane. Między innymi system grantowy był w powijakach...

Być może wtedy nie nazywało się to nawet „grantem”. Ale był konkurs na pozyskanie środków, organizowany przez Fundację Batorego, która wspomagała działalność społeczną i kulturalną na obrzeżach ośrodków miejskich. Zawnioskowaliśmy o pieniądze. Pisanie tego wniosku okazało się dosyć proste: wyrwałam kartkę z zeszytu w kratkę i na tej kartce napisaliśmy koncepcję spektaklu i kosztorys. Kartkę wysłaliśmy pocztą do Fundacji Batorego. Rozliczenie wyglądało tak samo – wyrwałam drugą kartkę w kratkę, opisałam, co zrobiliśmy i załączyłam faktury. Pieniądze przeznaczyliśmy głównie na stworzenie scenografii do nowego spektaklu.

 

 

Jaki to był spektakl?

To był „Bilard”. Z nim zaczęliśmy intensywniej podróżować. Poszerzyliśmy zespół o aktorki. Naszym podstawowym składem w tamtym czasie było czterech aktorów – Jan Kochanowski, Tadeusz Rybicki, Dariusz Skibiński, Bogusław Siwko. I Mariusz Mielęcki, artysta malarz, który przyjechał z nami z Gdańska. To była założycielska ekipa Teatru Cinema. Później dołączyli do nas Małgorzata Walas-Antoniello, Iza Terek-Jopkiewicz i Włodzimierz Dyła poszerzając nasz stały skład. Lista artystów współpracujących z Teatrem Cinema na przestrzeni lat jest długa.

 

 

A dlaczego właściwie Cinema?

Dlatego, że taki tytuł miał spektakl, który Zbyszek zrobił w Jeleniej Górze. I gdy szukaliśmy nazwy dla naszego teatru, ktoś wpadł na pomysł: dlaczego nie Teatr Cinema? „Cinema” nas połączyło.

 

 

Od lewej: Dariusz Skibiński, Małgorzata Walas-Antoniello, Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, Tadeusz Rybicki, w głębi od lewej Beata Skibińska, Włodzimierz Dyła, Honorata Magdeczko-Capote. Zdjęcie pochodzi z prezentacji spektaklu „Bilard” na festiwalu w Gessneralle, fot. archiwum Teatru Cinema.

 

 

Myślałam, że to przewrotne, że nie za bardzo wam po drodze do teatru, to nazwijmy go kinem.

Nie powiedziałabym, że nie [śmiech], ale główny pomysł wziął się z tytułu spektaklu, przy którym się poznaliśmy.

 

 

O czym był „Bilard”? Jak nad nim pracowaliście?

To było przedstawienie odnoszące się do wielkich filmów początku kina, jak „Wjazd pociągu na stację w La Ciotat” braci Lumière czy hollywoodzkich dawnych hitów, jak „Deszczowa piosenka”. Nasza praca była oparta na improwizacji, i tak jest zresztą do dziś. To zupełnie inny rodzaj pracy niż ten, z którym spotykali się aktorzy po szkołach teatralnych.

 

 

Innym rodzajem improwizacji, czy niestandardowej praktyki teatralnej jest wizualna metoda pracy z aktorami.

Zbyszek musiał znaleźć swój własny sposób pracy. Nie był wykształconym reżyserem. I wymyślił sobie, że będzie „obrysowywał” historie, które mogłyby się zadziać w spektaklach. Te rysunki pokazuje na początku pracy nad spektaklem jako pewnego rodzaju zachętę dla aktorów, punkt wyjścia do tworzenia sytuacji. Nie wszystko wchodzi potem do spektaklu, ale to sposób otwierania wyobraźni, improwizowania na zadane tematy. Do dziś jest to nasza metoda pracy.

 

 

Dosyć szybko zaczęliście podróżować dalej niż po najbliższej okolicy. Jaka była wasza pierwsza zagraniczna podróż teatralna?

Zostaliśmy oddelegowani przez Instytut Grotowskiego do Lozanny, na festiwal poświęcony Jerzemu Grotowskiemu. Pojechaliśmy z „Dongiem”, który zdecydowanie różnił się od innych spektakli, prezentowanych na festiwalu. Ale Grotowski podkreślał, że każdy twórca powinien iść swoją drogą.

 

 

W takim sensie wasz „Dong” mógł być, paradoksalnie, po jego myśli?

Może Grotowski mógłby być zadowolony, że na festiwalu jemu poświęconym pojawił się taki „Dong” [śmiech], który wyskoczył jak Filip z konopi, podobnie jak jeszcze jeden spektakl...

 

 

 

 

      Poczucie, że sztuka jest w stanie zadziwić człowieka jest dla mnie bezcenne. I właściwie tylko wtedy mnie porusza, gdy równocześnie zadziwia

 

 

 

 

Co to był za spektakl?

„Amleto”, czyli „Hamlet” Romeo Castellucciego i zespołu Socìetas Raffaello Sanzio. Castellucci nie był jeszcze wtedy znanym w świecie twórcą. My też go nie znaliśmy. I zahipnotyzował nas. To był w zasadzie one-man show. Na scenie tylko Hamlet. A na widowni, oprócz naszego małego grona, było może z pięć, siedem osób. Pustawo. Mało tego, te inne osoby w połowie spektaklu wyszły. Podobna sytuacja jak z Piną Bausch. A my w zachwycie totalnym... Miałam potem jeszcze okazje zobaczyć jego spektakle, które zawsze wzruszały mnie i zadziwiały. Poczucie, że sztuka jest w stanie zadziwić człowieka jest dla mnie bezcenne. I właściwie tylko wtedy mnie porusza, gdy równocześnie zadziwia. Spektakle Castellucciego stały się inspiracją do kilku moich obrazów.

 

pracownia artystki, ta trzyma jeden z obrazów przedstawiający portet  mężczyzny, obok kilka obrazów, nastrojowe światło

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, fot. Joanna Glinkowska.

 

 

Obrazy inspirowane teatrem to dla mnie nowość. Kojarzę twoje malarstwo z jednej strony z pejzażem, nieoczywistym, może trochę niepokojącym, chociaż dla mnie też otulającym w pewien sposób. A z drugiej strony z portretami. Chyba, że właśnie w portretach kryje się ta inspiracja...

Tak, inspiracja Castelluccim dotyczy głównie mojej twórczości portretowej. Ale myślę już o zmianie i o przestrzeniach, w których więcej się zadzieje. Może o powrocie do większych formatów. 

 

 

Na twojej drodze portretowej ważnym momentem był „Poczet Repatriantów Śląskich”. Jak narodził się pomysł na ten cykl? Narzuca się prosty trop: sama jesteś osobą, która przyjechała tu skądinąd i takie też osoby tam chyba malujesz...

Tu wszyscy są przyjezdni. Jedni już bardzo zakorzenieni. Inni, tak jak my, przyjechali później, wraz z przemianą systemową. Ale my też już jesteśmy starymi mieszkańcami, trzydziestoparoletnimi. Nigdy nie mieszkałam tak długo w innym miejscu.

 

Zawsze chciałam malować portrety, ale czułam respekt i nie byłam pewna swoich sił. Portretowanie ludzi, w dodatku tych, których znasz, jest wyzwaniem, odpowiedzialnością. Dość szybko zżyliśmy się ze społecznością lokalną i poczułam, że jeśli mam malować portrety, to ludziom z mojego bliskiego otoczenia. Nie chodziło mi o czyste odwzorowanie podobieństwa. Malowaniu „Pocztu Repatriantów Śląskich” towarzyszyły długie rozmowy z modelkami i modelami. Próbowałam dotrzeć do czegoś, co sprawi, że ten portret będzie oddziaływał na widza. Poczułam, że to jest moja ścieżka. Bardzo się zaangażowałam. Oczywiście nie każdy portret był trafiony, nie z każdego byłam zadowolona. Ale dzięki tej serii przekonałam się, że chcę to robić dalej. I wtedy zaczęłam szukać innych twarzy.

 

 

Mirosław Dąbrowski, „Z cyklu Poczet Repatriantów Śląskich”.

 

 

Jakie to były twarze?

Twarze osób nieżyjących, maski pośmiertne, później twarze ludzi teatru, sportowców. Zawsze ludzie, z twarzy których mogłam dużo wyczytać, które mnie poruszały, intrygowały. Twarze osób, które umierały w dramatycznych okolicznościach, w wypadkach. Ludzi, których życie było pełne niepokoju, odważnych decyzji. Ludzi, o których mogłam poczytać, dokopać się do wiedzy historycznej. Przykładem może być cykl, który stworzyłam na wystawę „Abraham Ostrzega” w Zachęcie. Wystawa była poświęcona Ostrzedze, artyście pochodzenia żydowskiego, rzeźbiarzowi, twórcy wielu wspaniałych nagrobków, rzeźb nagrobnych, których wiele zachowało się na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ulicy Okopowej. Zaproszenie do tej wystawy było dużym wyróżnieniem. Szukałam pomysłu, jak przekazać pamięć po tym niezwykłym człowieku.

 

 

I co wtedy postanowiłaś zrobić?

Postanowiłam zrobić cykl portretów potencjalnych klientów Abrahama Ostrzegi. Warszawską ulicę lat trzydziestych, portrety Żydów, których los jest przesądzony. Ostrzega już nie zdążyłby zrobić tych pomników, ale gdyby nie wojna mogłoby się to stać. Zanurzyłam się w zasobach internetowych, w książkach. Z kustoszem cmentarza żydowskiego przy Okopowej zwiedziłam cały cmentarz śladami pomników Ostrzegi. Powstał duży cykl portretów żydowskich. Ikonografia judaistyczna zabrania pokazywania twarzy. Ale Ostrzega obchodził ten zakaz na różne sposoby.

 

 

 

Czyli on rzeczywiście rzeźbił twarze?

Ukrywał twarze, na przykład pod skrzydłami aniołów. Z jednej strony płyty nagrobnej umieszczał słowa i symbole, ale jak ktoś chciał zajrzeć na drugą stronę, mógł zobaczyć wizerunek zmarłej osoby. Często spotykał się z ostrą krytyką, ale nigdy nie zaniechał rzeźbienia twarzy.

 

Oprócz portretów pokazałam na wystawie mobilną instalację złożoną z wielkoformatowych nachodzących na siebie w ciągłym ruchu obrazów, przedstawiających symbolicznie cmentarz na Okopowej, z ukrytymi w gąszczu zieleni pomnikami.

 

 

 

 

      Artysta jest samotnikiem w pracowni. Siedzi, maluje w swojej świętej izolacji, a ja nagle rzuciłam się w wir teatru i to bardzo zmieniło mój sposób pracy

 

 

 

 

Zasłanianie jest obecne w twoich obrazach nawet bez specjalnych mechanizmów. W portretach, które malujesz daje się odczuć tajemnicę. Nie chcę, żeby to zabrzmiało górnolotnie, ale jednak powiedziałabym, że to tajemnica życia, zastanowienie się nad tym, czym jest życie w perspektywie śmierci, w perspektywie zagrożenia. I poszukiwanie odpowiedzi na te wielkie pytania w twarzy człowieka. Czy to zasłanianie wynika z inspiracji teatralnych, z teatralnych środków, takich jak kostium, maska?

Nie działam z gotowym pomysłem. Pracuję intuicyjne, chociaż z perspektywy, kiedy o tym rozmawiam, widzę wpływ teatru na moje prace. Artysta jest samotnikiem w pracowni. Siedzi, maluje w swojej świętej izolacji, a ja nagle rzuciłam się w wir teatru i to bardzo zmieniło mój sposób pracy. Teatr to ludzie, historie, ruch, gest. Wszystko było nowe, nagle znalazłam się w samym środku tego świata.

 

 

Tu trzeba powiedzieć, że sama bywasz też aktorką.

Tak, grałam w kilku spektaklach Teatru Cinema i robiłam to ze stresem, ale także z dużą przyjemnością. Zbyszek łączy na scenie amatorów, takich jak ja, z zawodowcami. Będąc częścią tak świetnie działającej machiny teatralnej, jaką jest Teatr Cinema, czułam się bezpiecznie na scenie.

 

 

Wracając do wpływu teatru, co wywołało to zetknięcie, ten kontrast między sztuką, która jest wspólnotowa, a osobistym, w samotności tworzonym malarstwem?

Kiedy zaczęliśmy podróżować poznawałam życie teatralne od zaplecza, również technicznego. Często jeździliśmy ze Zbyszkiem wcześniej, żeby przygotować nasze występy. Poznawaliśmy ekipy techniczne, całe machiny ludzkie. I poznawaliśmy ich mnóstwo, bardzo różnych. Za każdym razem były to dziesiątki twarzy. Później spotkania z publicznością. Nagle weszłam w świat ludzi i świat twarzy. Świat pewnej sztuczności, maski, odgrywania, nawet patosu. Znalazłam się w bardzo bogatym wizualnie otoczeniu. Może to mi dało odwagę, żeby zacząć malować twarze. Wraz z twarzami zaczęłam odkrywać pokłady losów ludzkich.

 

 

Losów często nietypowych, bo malujesz między innymi gangsterów i bokserów. Osoby, które znajdujesz gdzieś w gazetach, historie, na które natkniesz się przypadkiem i zaczynają cię ciekawić. Mimo, że ich nie znasz.

Nie znam ich, ale po pewnym czasie zaczynają mi być bliscy. Wchodzę w historie tych ludzi. W pewnym momencie przyłapałam się na tym, że ja po prostu lubię o nich opowiadać. I gangsterzy, i bokserzy, i wyczynowi sportowcy nie boją się deformacji swojej twarzy. Wiedzą, że ryzykują, i to bardzo.

 

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, „Bokser. Diablo”, olej na płótnie, 30 × 40 cm, 2017.

 

 

Ryzykują twarzą.

I to widać na tych twarzach. Jako dziecko bardzo chciałam być cyrkówką. Nie byłam na tyle uparta, żeby pójść tą ścieżką, ale na WF-ie najbardziej lubiłam wspinać się po linie i wisieć pod sufitem w sali gimnastycznej, tak długo, aż mi nie kazali schodzić.

 

rząd pionowych obrazów przedstawiających różne twarze  na ścinie w Muzeum Narodowe w Szczecinie, 2018.

 

Twarze. Faces”, Muzeum Narodowe w Szczecinie, 2018.

 

 

Ciągnęło cię do ryzyka?

Do kontrolowanego ryzyka, ale jednak ryzyka. Będąc bardzo młodą osobą, przyłączyłam się do szczecińskiej subkultury hipisowskiej nie stroniącej od narkotyków. I byłam z tą grupą dość blisko. Ukrywałam to przed rodzicami, którzy w końcu i tak się zorientowali. Fascynowały mnie grupy ludzi, które funkcjonują poza systemem. Ciągnęło mnie do nich. Z tym, że nie podejmowałam ryzyka, które oni podejmowali. Nie nauczyłam się chodzić po linie, a tylko wspinać po niej.

 

 

Może właśnie teatr jest tą przestrzenią, w której graniczność może znaleźć swoje miejsce, ale w jakichś ramach bezpieczeństwa. Dopuszcza zmianę, moc, z którą się wiąże balansowanie na granicach, ale nie do tego stopnia, gdzie już na szali jest życie.

Teatr, który założyłam ze Zbyszkiem podejmuje ryzyko. Wiadomo, że naturalne byłoby później performowanie. Performer trochę więcej ryzykuje, więcej improwizuje i nigdy nie wie, z czym się spotka. Na to się sama nie odważyłam. Chyba nie było we mnie żyłki performerki. To droga Katarzyny Kozyry, mojej przyjaciółki. Ja realizuję to na inny sposób, poprzez swoje malarstwo. Maluję po swojemu.

 

 

 

     Fascynowały mnie grupy ludzi, które funkcjonują poza systemem

 

 

 

 

Malowałabyś inaczej, gdybyś została w Gdańsku?

Prawdopodobnie tak. Nie mam pewności, czy zaczęłabym malować portrety. Myślę, że rozwijałabym temat pejzażu. W Gdańsku byłam zafascynowana między innymi Anselmem Kieferem. Jego obrazy, które zobaczyłam w Hamburger Banhoff w Berlinie dały mi odwagę do tworzenia wielkich płócien, wielkich pejzaży. Ale na kilka lat zarzuciłam to, bo moje moce życiowe i intelektualne poszły w rozwój naszego teatru.

 

 

Czyli bardziej zmienił cię teatr niż samo otoczenie, góry, górskie legendy? Tego drugiego nie ma w twoim malarstwie.

Nigdy nie byłam ilustratorką. Ciekawiła mnie raczej sama materia malarska, to, co można uzyskać szybkim gestem. Taki sposób malowania przeniosłam też później na portret, którego nie traktuję jako ilustracji. Nigdy nie umiałam tworzyć narracji w obrazach. Nie umiałabym zilustrować karkonoskich baśni. Niemniej oddziaływanie przyrody na to, co maluję jest niewątpliwe. Moje wielkoformatowe pejzaże zawdzięczam nie tylko fascynacji Kiefferem, ale również pewnej kilkugodzinnej wycieczce po Lüneburger Heide, wrzosowiskach pod Hamburgiem.

 

 

A jak wpływa na ciebie relacja z inną kobietą artystką, Katarzyną Kozyrą?

Kasia jest moją najbliższą przyjaciółką. Nigdy wcześniej takiej nie miałam. To artystka, która nie boi się ryzyka w sztuce. Udział w jej projektach jest dla mnie zaszczytem i niesamowitą przygodą. Cztery lata jeździłyśmy do Jerozolimy szukając Jezusa...

 

 

„Szukając Jezusa” to jeden projekt, przy którym współpracowałyście, ale jest też inna praca Katarzyny Kozyry, związana z Teatrem Cinema...

Kiedy Kasia przyjechała tutaj pierwszy raz, była w czasie realizacji wielowątkowego projektu „W sztuce marzenia stają się rzeczywistością”. Pracowała wtedy w Berlinie z drag queen Glorią Viagrą. Zobaczyła nasz dom, zafascynowała się labiryntem wnętrz, ich mrokiem i zdecydowała się zrealizować u nas kolejną część swojego projektu. Powstała „Opowieść zimowa”. W tym samym czasie pracowaliśmy nad spektaklem z aktorami z Meksyku, więc musieliśmy się podzielić domem na dwa projekty. To był niezły kocioł!

 

 

Otwarcie wystawy „Twarze. Faces.”, w środku Katarzyna Kozyra, po prawej Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, 2018, fot. archiwum prywatne.

 

 

 

Jak się poznałyście?​​​​

Zaczęliśmy jeździć z naszym teatrem na festiwale, które prezentowały różne graniczne działania. Takim festiwalem był Spielart w Monachium. Specjalnie dla nich przygotowaliśmy nową produkcję „Słownik sytuacji” i jednocześnie zostaliśmy poproszeni o pomoc w wyborze artystów, teatrów z Polski, które stworzyłyby polską prezentację w ramach festiwalu. Pierwszą myślą była Komuna Otwock, [przyp. red. dziś pod nazwą Komuna Warszawa], ale nie wiedzieliśmy co jeszcze. Szczęśliwym trafem zobaczyliśmy w telewizyjnym Pegazie migawkę z pokazu „Święta wiosny” Katarzyny Kozyry i od razu wiedzieliśmy, że to jest to! Tak zaczęła się nasza znajomość.

 

 

 

      Ale gościnność to nie jest nasza kreacja. Tacy po prostu jesteśmy

 

 

 

Rozmawiałyśmy o malarstwie, aktorstwie, scenografii, a dla mnie jeszcze jedną formą twojej sztuki jest gościnność tego domu.

Miło, że to zauważasz. Ale gościnność to nie jest nasza kreacja. Tacy po prostu jesteśmy.

 

 

Sama zawsze czuję się tutaj bardzo dobrze, mimo całej specyfiki tego domu, który jest wielki, a jednak tak ciepły. Z gościnnością kojarzy mi się też napis, który widnieje na domu, „Obecność”.

Ten napis powstał stosunkowo niedawno. Zaczęło się od tego, że odwiedzali nas eseista i muzyk Paweł Krzaczkowski oraz architekt Piotr Bujas. Spotykali się tutaj, pracowali nad swoimi projektami i odkryli dla siebie coś, o czym my oczywiście wiedzieliśmy, a mianowicie, że na naszym strychu leżą oryginalne litery, które przed wojną tworzyły na budynku napis „Felsbaude” co oznacza Skalne Schronisko. Zainspirowało to nas wszystkich do wymyślenia nowej nazwy przy wykorzystaniu oryginalnych liter. Ale musieliśmy być rozważni. Jak powiedział Zbyszek, ten napis będzie jak stempel na naszych czołach. I stąd „Obecność”, bo odnosi się do historii, do teraźniejszości i do przyszłości. Mieliśmy jednak pewne obawy jak ludzie będą reagować na napis szwabachą.

 

 

Michałowice 2026, fot. Joanna Glinkowska.

 

 

 

 

I jakie były reakcje? W ogóle jak ludzie reagują tutaj na was, na waszą twórczość?

Bardzo dobre. Ludzie identyfikują się z tą nazwą. A my od początku byliśmy tu akceptowani. Różne anegdoty na ten temat mam, ale nie wiem...

 

 

 

 

 

      Był sklep w centrum Michałowic, którego już nie ma. To była nasza centrala, nasze okno na świat

 

 

 

 

 

[śmiech] Może jedną?

No dobrze, jedną. Był sklep w centrum Michałowic, którego już nie ma. To była nasza centrala, nasze okno na świat. Gdy się tu sprowadziliśmy nie mieliśmy telefonu i bardzo trudno było go założyć. O komórkach jeszcze wtedy nikt nie słyszał, a poczta była otwarta tylko do godziny dwunastej. Mimo to udawało nam się prowadzić korespondencję ze światem i jeździć na festiwale zagraniczne. W dużym stopniu była to zasługa pana Rysia, właściciela sklepu, który ze zrozumieniem i szacunkiem podszedł do tego, że tutaj się sprowadziliśmy. Pewnego dnia rano poszłam do sklepu i akurat podjechał też samochód, z którego wytoczyły się dwie pijane osoby. Pan Rysiu bardzo się zdenerwował. Ochrzanił ich, że jeżdżą w takim stanie. W pewnym momencie spojrzał na mnie i powiedział: „No zobaczcie, to jest pani Kasia. Oni założyli teatr, znaleźli sposób na życie, a wy?”. Było wiele innych sytuacji. Korzystałam z telefonu w sklepie. Często dzwoniono do mnie i wtedy pan Rysiu przybiegał po mnie albo wysyłał kogoś. Biegłam do sklepu i przeprowadzałam rozmowę telefoniczną, która nasze sprawy zawodowe posuwała do przodu. Jeżeli wiedziałam, że ktoś ma dzwonić, gdy mnie nie będzie, pisałam fonetycznie Rysiowi, co ma przeczytać po angielsku przez telefon. Rysiu to robił i wszystko świetnie funkcjonowało.

 

 

Ale historia! Porozmawiajmy jeszcze chwilę o waszym domu. Domu, który jest dziwny, bo łączy przeciwieństwa. Jest u podnóża gór, można powiedzieć, że prawie na odludziu, ale jest bardzo międzynarodowy. Ma historię zakorzenioną lokalnie, a z drugiej strony, mam wrażenie, że tu jest zamknięty cały świat. Pomyślałam nawet wczoraj, że ten dom jest wehikułem. Czasu, oczywiście, ale też jest wehikułem przestrzeni, bo jest tu mnóstwo różnych artefaktów, artystycznych, ale też skarbów, dziwności z całego świata. Skąd te rzeczy są? Czy to pamiątki z waszych podróży teatralnych?

Jeszcze przed przeprowadzką byliśmy obciążeni bagażem różnych artefaktów, przedmiotów i przede wszystkim naszej sztuki, którą tworzyliśmy w Gdańsku. Wszystko to wylądowało w Michałowicach. Dom jest duży i pojemny, ale paradoksalnie nie ma wielu pustych ścian, na których mogłabym zawiesić moje trzymetrowe obrazy. Więc ten nasz bagaż z Gdańska zajął część przestrzeni, a później doszły rekwizyty teatralne i skarby z podróży.

 

 

Michałowice 2026, fot. Joanna Glinkowska.

 

 

Na przykład tu zaraz obok na ścianie wisi cała kolekcja meksykańskich masek.

Muszę powiedzieć, że ten dom oddaje nam z nawiązką wszystko, co my jemu dajemy. Poznaliśmy mnóstwo ludzi, którzy tu przyjechali nawet jeszcze nas nie znając, bo ktoś im o nas powiedział. Zawiązaliśmy tu ważne znajomości, również teatralne. To nigdy nie wydarzyłoby się, gdyby nie nasz dom. Ten dom jest magnetyczny. Tak jak te góry, jak cały Dolny Śląsk. Dzięki niemu przez kilka lat mieliśmy nawet równoległy zespół aktorski w Meksyku.

 

 

Jak to się stało?

Nasza bliska znajoma z Pragi, dramaturżka Sodja Zupanc Lotker współpracowała z parą, która tworzy środowisko meksykańskiego teatru alternatywnego. Zaprosiła ich do nas, żeby poznali, co robimy. Potem oni zaprosili nas na festiwal do Meksyku, który tworzą od lat. Wtedy odbywał się w Queretaro, małym, jak na Meksyk, półtoramilionowym, przepięknym mieście. Zbyszek poprowadził tam warsztaty, w wyniku których powstał pokaz, spektakl w zasadzie. Uczestnicy warsztatów chcieli kontynuować pracę z nami. Bardzo szybko się zorganizowali i około dziesięcioosobowa grupa przyjechała do nas do Michałowic. Rozpoczęliśmy pracę nad spektaklem. Potem tak krążyliśmy – my do nich, do Meksyku, oni do nas, do Michałowic. Z każdej podróży przywoziliśmy cuda, takie jak te maski czy rzeźby.

 

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, fot. Jan Malinowski.

 

 

A jak to przewoziliście?

Nie mieliśmy problemu z nadbagażem, bo rzeźby są zrobione z bardzo lekkiego drewna. Najbardziej nietypowe, co przewieźliśmy to była scenografia do spektaklu „Kto się śmieje z moich lęków”, który powstał w Meksyku. Fragmentami dekoracji były maski starych samochodów, gigantycznych pikapów, które ściągnęliśmy ze złomowiska. Miały jeszcze oryginalne tablice rejestracyjne z Mexico D.F., Mexico Distrito Federal. Teraz zdobią nasze pokoje. 

 

 

Czy są jeszcze jakieś podróże, które wspominasz jako szczególnie ważne?

Jedna z naszych ostatnich dalekich podróży była do Brazylii. Braliśmy udział w projekcie Máquina Tadeusz Kantor w Sao Paulo, poświęconym 100-leciu urodzin Tadeusza Kantora. To była imponująca wystawa-instalacja, na której zgromadzono obiekty, machiny teatralne, rysunki, zdjęcia, filmy. Towarzyszył jej festiwal teatralny, na którym Teatr Cinema kilkakrotnie pokazał spektakl „Rewia Ognia”. Mieliśmy poczucie, że gramy dla samego Kantora. Wiesz, prawdopodobnie Kantor byłby wściekły jakby zobaczył nasz spektakl. Wściekał się jak widział, że ktoś podąża jego ścieżką. Ale myślę, że to, co my robimy, to już są dalekie echa...

 

 

To już są wasze ścieżki.

Ale duch Kantora delikatnie nas popycha w ich kierunku.

 

 

Wywiad powstał w ramach cyklu „Blisko miejsca”, poświęconego praktykom artystycznym i społecznym rozwijanym poza dużymi ośrodkami sztuki, w ścisłym związku z lokalnymi społecznościami, ich doświadczeniami i przemianami. Artykuł opublikowano w ramach zadania „Miej Miejsce w sztuce 2026" dofinansowanego z programu MKiDN "Sztuki wizualne" oraz z budżetu Miasta Łodzi w ramach programu „Łódź Pełna Kultury”.

 

 

______________________________

 

 

Katarzyna Rotkiewicz-Szumska (ur. 1958 w Szczecinie) jest absolwentką Wydziału Malarstwa i Grafiki PWSSP w Gdańsku. W 1983 roku obroniła dyplom u prof. Jerzego Krechowicza. Od 1992 roku współtworzy Teatr Cinema, awangardową formację działającą na pograniczu sztuk wizualnych i teatru ruchu. Jest laureatką nagrody Niezależnej Fundacji Popierania Kultury Polskiej im. Jerzego Bonieckiego i dwukrotną stypendystką Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W ramach stypendium zrealizowała „Poczet Repatriantów Śląskich”, projekt poświęcony mieszkańcom Michałowic i ich osobistym historiom. W 2013 roku otrzymała nagrodę Miasta Jeleniej Góry za wystawę „Portrety w zawieszeniu”. W latach 2014–2017 współpracowała przy projekcie Katarzyny Kozyry „Szukając Jezusa”. Mieszka i pracuje w Michałowicach w Karkonoszach, gdzie jej dom jest również siedzibą Teatru Cinema i miejscem rezydencji artystycznych. Jej prace prezentowano m.in. w Zachęcie, Muzeum Narodowym w Szczecinie i Pawilonie Czterech Kopuł we Wrocławiu.

 

 

______________________________

 

 

Joanna Glinkowska – kulturoznawczyni, redaktorka, krytyczka sztuki. W przeszłości redaktorka pisma o kulturze współczesnej „Notes na 6 Tygodni” i współzałożycielka Fundacji Obszar Wspólny. Stała współpracowniczka redakcji portalu miejmiejsce.com. Obecnie doktorantka na kierunku Filozofia na Uniwersytecie Śląskim i kuratorka asystująca w Żyjni BWA Wrocław.

 

 

______________________________

 

 

______________________________

 

 

Zdjęcie główne: Katarzyna Rotkiewicz-Szumska, fot. Joanna Glinkowska.